Στην πρώτη περίοδό της η κινηματογραφική εξερεύνηση του σύμπαντος περιορίστηκε στη Σελήνη, ωστόσο από τα 50s επεκτάθηκε στο αχανές διάστημα. Η αξιόλογη ταινία Forbidden Planet του 1956, σε σκηνοθεσία Fred M. Wilcox, με χαρακτήρες εμπνευσμένους από την Τρικυμία του Σαίξπηρ, μας ταξιδεύει στον μακρινό πλανήτη Αλτάιρ με οδηγό ένα από τα πρώτα ρομπότ του σινεμά, τον Robby. Στους πρωταγωνιστικούς ρόλους οι Walter Pidgeon, Anne Francis και ο Leslie Nielsen σε μια από τις πρώτες του ταινίες, σε ρόλο τελείως διαφορετικό από αυτούς που τον συνηθίσαμε αργότερα.

Δώδεκα χρόνια μετά, το 1968, έρχεται η κορυφαία μέχρι σήμερα ταινία επιστημονικής φαντασίας, το αριστούργημα του Stanley Kubrick 2001: Οδύσσεια του Διαστήματος (2001, A Space Odyssey), μια κατηγορία από μόνη της για πολλούς λόγους. Τεχνικά εντυπωσιακή -δεδομένης της απουσίας των σύγχρονων μέσων-, στυλιστικά έξοχη -σας θυμίζουμε τις καρέκλες Djinn, σχεδιασμένες το 1965 από τον Olivier Mourgue-, προφητική -δείτε τον πρόδρομο του σύγχρονου laptop και, βεβαίως, τον κεντρικό υπολογιστή HAL 9000-, στον πυρήνα της είναι ένα φιλοσοφικό δοκίμιο για την ουσία της ανθρώπινης ύπαρξης.

Επειδή όμως τίποτα δεν είναι τυχαίο, η σύμπραξη δύο ευφυών ανθρώπων στη σωστή στιγμή έδωσε αυτό το σπουδαίο αποτέλεσμα που στιγμάτισε την εποχή του και συνεχίζει να εμπνέει τους δημιουργούς που αγαπούν την επιστημονική φαντασία.

Το σενάριο, λοιπόν, είναι αποτέλεσμα της συνεργασίας του Kubrick με τον Βρετανό συγγραφέα Arthur Clarke  και βασίστηκε στο διήγημα του τελευταίου The Sentinel –ο Clarke  έγραψε και ένα ομότιτλο βιβλίο, που όμως δεν ταυτίζεται απολύτως με την ταινία.

Η Οδύσσεια εξελίσσεται γύρω από το μυστήριο ενός μονόλιθου. Στο πρώτο μέρος της καταγράφεται η κομβική στιγμή της ανακάλυψης από έναν πίθηκο -μετά την εμφάνιση του μονόλιθου- ότι ένα κόκαλο μπορεί να είναι εργαλείο και όπλο μαζί. Η συνειδητοποίηση της δύναμης που αποκτά εκδηλώνεται με τη θριαμβευτική εκτόξευσή του προς τον ουρανό, στιγμή που καταγράφεται συναρπαστικά από τον σκηνοθέτη με ένα άλμα στο μέλλον, αντικαθιστώντας το κόκαλο με ένα διαστημόπλοιο. Στο δεύτερο κυριαρχεί ο υπερ-εξελιγμένος υπολογιστής HAL 9000 και η σύγκρουσή του με το πλήρωμα και θίγεται το θέμα των ορίων της τεχνητής νοημοσύνης. Στο τρίτο, ο μόνος επιζών του πληρώματος,  David Bowman (Keir Dullea), κατευθυνόμενος προς τον Δία για να εντοπίσει έναν ακόμα μονόλιθο που επικοινωνεί με αντίστοιχό του στη Σελήνη, έρχεται σε επαφή με το άγνωστο, με το μυστήριο της ζωής και του θανάτου. Και όλα αυτά μέσα σε μακριές σιωπές, λιτούς διαλόγους και υποβλητική μουσική, όπως ο Γαλάζιος Δούναβης του Γιόχαν Στράους ή το Τάδε Έφη Ζαρατούστρα του Ρίχαρντ Στράους.

 


©2001: A Space Odyssey

Πέρα από το σενάριο, είναι σημαντική και η επιστημονική ακρίβεια της ταινίας, χάρη στη συνεργασία του σκηνοθέτη με ερευνητές και τεχνικούς διαφόρων γνωστικών πεδίων, μεταξύ των οποίων επιστήμονες της NASA. Όμως, η Οδύσσεια είναι πρωτοπόρος και για έναν ακόμα λόγο: οι θεατές είδαν στα πλάνα της για πρώτη φορά τη Γη από το διάστημα. Εικόνες κατασκευασμένες από τον Kubrick με τα λίγα μέσα που διέθετε και την καλπάζουσα φαντασία του, που ένα χρόνο μετά, όταν ο Neil Armstrong και ο Buzz Aldrin πάτησαν το πόδι τους στη Σελήνη θα έμοιαζαν τόσο αληθινές.

Την ίδια χρονιά βγαίνει άλλη μια ενδιαφέρουσα ταινία, Ο πλανήτης των πιθήκων (Planet of the apes) του Franklin Schaffner, βασισμένη στο βιβλίο του Pierre Boulle, με πρωταγωνιστή τον Charlton Heston. Ήταν η πρώτη μιας σειράς πέντε ταινιών και είχε θέμα μια διαστημική αποστολή που ταξίδεψε στο χρόνο, με τρεις αστροναύτες να καταλήγουν σ’ έναν τόπο όπου νοήμονες πίθηκοι εξουσιάζουν τους ανθρώπους, για να ανακαλύψουν τελικά ότι βρίσκονται στη Γη του μέλλοντος. Με το ίδιο θέμα γυρίστηκαν και δύο σειρές, η μία κινουμένων σχεδίων, ενώ υπάρχει και η σύγχρονη εκδοχή με τέσσερις ταινίες.

Το 1972 ο Andrei Tarskovsky ακολουθεί το παράδειγμα του Kubrick με την Οδύσσεια, διαβάζει με τον δικό του τρόπο το ομότιτλο μυθιστόρημα του σπουδαίου Πολωνού συγγραφέα Stanisław Lem, Solaris, και γυρίζει μια επίσης σπουδαία ταινία με φιλοσοφικό υπόβαθρο που εστιάζει στο υποσυνείδητο του ήρωα, ο οποίος ακροβατεί μεταξύ πραγματικότητας και φαντασίας, ζωής και θανάτου, σε έναν πλανήτη με μυστηριώδεις δυνάμεις. Με το ίδιο θέμα και τίτλο γυρίστηκε ένα remake το 2002 από τον Steven Soderbergh. Και οι δύο ταινίες, ωστόσο, δεν έτυχαν της αποδοχής του συγγραφέα. Πιο αντιπροσωπευτική του βιβλίου φαίνεται πως ήταν η πρώτη εκδοχή του Solaris που γυρίστηκε για τη σοβιετική τηλεόραση το 1968 και προβλήθηκε σε δύο επεισόδια, σε σκηνοθεσία του Boris Nirenburg και της Lidiya Ishimbayeva.

Παράλληλα, στην άλλη πλευρά του Ατλαντικού γυρίζεται μια ταινία που μας ταξιδεύει στο διάστημα, διαθέτοντας τα πρώτα ψήγματα περιβαλλοντικού προβληματισμού. Στο Silent Running (1972) του Douglas Trumbull τρία διαστημόπλοια διατηρούν μέσα σε τεράστιους θόλους τα τελευταία δάση της Γης, υπό την εποπτεία ενός φύλακα που ονειρεύεται την ημέρα που θα μεταφερθούν στο υγιές πια περιβάλλον του πλανήτη. Πλην όμως, άλλες είναι οι βουλές των ιθυνόντων.

Μια από τις πιο ενδιαφέρουσες κινηματογραφικές προσεγγίσεις του διαστήματος είναι ο Άγριος πλανήτης του 1973 (La Planete Sauvage), ένα animation του Rene Laloux που κέρδισε το Ειδικό Βραβείο της Επιτροπής του Φεστιβάλ Καννών. Με εξαιρετικό σχέδιο και χρωματισμό, μας μεταφέρει σε έναν μακρινό πλανήτη όπου ανθρωπόμορφα όντα καταπιέζονται από μια γιγαντιαία φυλή, μέχρι που ένα αγόρι παίρνει την κατάσταση στα χέρια του και, κατακτώντας τη γνώση, διεκδικεί την ελευθερία για τους δικούς του.

Και έρχεται η σειρά του Ridley Scott να κυριαρχήσει στο κλαμπ του φανταστικού με το Alien (1979), με τη Ρίπλεϊ (η Sigourney Weaver στον εμβληματικό ρόλο) να έρχεται αντιμέτωπη με ένα πανέξυπνο τέρας στο διάστημα. Υπήρξαν τρεις συνέχειες, με τις δύο τελευταίες να μην πλησιάζουν την αρτιότητα της πρώτης, που συνδύασε μοναδικά επιστημονική φαντασία και τρόμο, σε αντίθεση με τη δεύτερη που φέρει την υπογραφή του James Cameron (Aliens, 1986) και στέκεται επάξια δίπλα της.

Ένα γουέστερν στο διάστημα; Γιατί όχι φαίνεται πως σκέφτηκε ο Peter Hyams, που με πρωταγωνιστή τον Sean Connery και έμπνευση Το τρένο θα σφυρίξει τρεις φορές του 1952 στέλνει τον ήρωα του Outland (1981) σε μια αποικία σε δορυφόρο του Δία, όπου κυνηγά λαθρεμπόρους βοηθούμενος από τους αποίκους.

Επιστροφή στη σοβαρότητα με την Επαφή (1997) του Robert Zemeckis, μια εσωτερική και αθόρυβη ταινία που ασχολείται με τις προσπάθειες μιας επιστήμονος να επικοινωνήσει με νοήμονα εξωγήινα όντα, για την ύπαρξη των οποίων έχει σοβαρές ενδείξεις. Στον κεντρικό ρόλο η Jodie Foster.

Ο 21ος αιώνας θα έφερνε καινούργιο αέρα στο είδος, με την φιλόδοξη ταινία του expert James Cameron. Το τεχνικά άρτιο Avatar (2009) άφησε το δικό του στίγμα στο σινεμά του φανταστικού, με την αποστολή στον πλανήτη Πανδώρα να περιλαμβάνει τον μύθο της Sigourney Weaver –εξαίρετη έστω και χωρίς το δυναμισμό της Ρίπλεϊ- θίγοντας παράλληλα το επίκαιρα κρίσιμο θέμα της καταστροφής του περιβάλλοντος.

Ο Ridley Scott, που δεν φαίνεται ότι έχει βάλει τελεία στον μύθο Alien, επιστρέφει το 2012 με τον Προμηθέα (Prometheus) ξεκαθαρίζοντας ότι οι δύο ταινίες συνδέονται και ότι η τελευταία είναι prequel της πρώτης. Εδώ, το πλήρωμα του διαστημόπλοιου Προμηθέας εξερευνά έναν μακρινό πλανήτη που φαίνεται ότι κρύβει απαντήσεις σχετικά με την ανθρώπινη φύση. Περιπετειώδες, μεταφυσικό, κλειστοφοβικό, θίγει μεταξύ άλλων την έννοια της ύβρεως, ενώ έχει σαφείς επιρροές από την Οδύσσεια του διαστήματος.

 


©Gravity

Η οποία εμπνέει -φυσικά- και τον  Alfonso Cuaron, που το 2013 δίνει το δικό του αριστούργημα, Gravity, με τη Sandra Bullock στο ρόλο μιας αστροναύτη που ζει την προσωπική της Οδύσσεια στο αχανές διάστημα, αιωρούμενη μαζί με τον συνάδελφό της George Clooney σε συνθήκες απόλυτης σιωπής. Στα συν της ταινίας τα εξαιρετικά οπτικά εφέ.

Το ταξίδι στο διάστημα γίνεται και ταξίδι στον χρόνο από τον Crhistopher Nolan, που το 2014 μας ταξιδεύει με το Interstellar στα μυστήρια της μαύρης τρύπας, καθώς ο Matthew McConaughey αναζητά τόπους εποικισμού των γήινων, απόβλητων πλέον από τον πλανήτη που κατέστρεψαν. Ενδιαφέρον το μείγμα καθαρής επιστήμης και μυστικισμού στην εξέλιξή της.

 


©interstellar

Ο Ridley Scott «ξαναχτυπά» το 2015 με το The Martian -και τον Mat Damon να επινοεί τρόπους επιβίωσης σε έναν αφιλόξενο πλανήτη, χρησιμοποιώντας τις γνώσεις του στη βοτανολογία- και το 2017 με το Alien: Covenant, συνέχεια του Προμηθέα, που διαδραματίζεται δέκα κινηματογραφικά χρόνια μετά και στο επίκεντρο έχει το διαρκές φιλοσοφικό ερώτημα της ουσίας της ύπαρξης, της αναζήτησης του δημιουργού, της σχέσης του με το δημιούργημα, αλλά και της τεχνητής νοημοσύνης. Στους πρωταγωνιστικούς ρόλους οι Michael Fassbender, Katherine Waterston, Billy Crudup, Danny McBride, Demián Bichir.