Ο όρος «ερωτική νοημοσύνη» εμφανίστηκε πρώτη φορά στη βιβλιογραφία το 2006, μέσα από το Mating in Captivity της Βελγο-Αμερικανίδας ψυχοθεραπεύτριας Esther Perel. Στις σελίδες του, η ειδικός με την πολυετή κλινική εμπειρία –που δικαίως φέρει τον τίτλο της πιο δημοφιλούς συμβούλου σχέσεων παγκοσμίως– έθεσε καίρια ερωτήματα τα οποία εξακολουθούν να μας απασχολούν είκοσι χρόνια μετά.
Πώς μπορούμε να επιθυμούμε αυτό που ήδη έχουμε;
Πώς διατηρείται η φλόγα του ερωτισμού στην ασφάλεια της οικειότητας; Και πώς πρέπει να αντιμετωπίζουμε τη ζωή ώστε να παραμένουμε ερωτικά όντα σε όλες της τις εκφάνσεις; Οι απαντήσεις βασίστηκαν στο εξής «ριζοσπαστικό»: η επιθυμία δεν είναι απλώς ζήτημα χημείας ή συμβατότητας. Είναι στάση ζωής και οπτικής. Είναι η επιλογή να παραμένουμε περίεργοι, να επιτρέπουμε στον εαυτό μας να κινείται με φαντασία, να μη θεωρούμε τον σύντροφό μας δεδομένο, να μην παύουμε να ανακαλύπτουμε τι μας διεγείρει και τι εξάπτει το ενδιαφέρον μας. Και κάπως έτσι μπορεί κανείς να καλλιεργήσει οργανικά και εις βάθος την ερωτική του νοημοσύνη. Μια πολυεπίπεδη ματιά στον κόσμο, που δεν αφορά μόνο το σεξ, αλλά την ικανότητα να διατηρούμε ζωντανό τον ερωτισμό πρώτα μέσα μας και έπειτα με όσους και όσα σχετιζόμαστε.
Και όμως, όσο απλό κι αν ακούγεται, στην πράξη είναι ίσως μία από τις πιο απαιτητικές μορφές αυτογνωσίας. Γιατί, για να παραμείνεις ερωτικό ον, χρειάζεται να αντέχεις την αβεβαιότητα. Να αποδέχεσαι ότι ο άνθρωπος απέναντί σου δεν σου ανήκει. Ότι έχεις έναν εσωτερικό κόσμο που δεν θα γνωρίσεις ποτέ ολοκληρωτικά και ότι ακριβώς εκεί, σε αυτό το άγνωστο, γεννιέται η επιθυμία. Ένα ζωογόνο συναίσθημα που δεν τρέφεται από τη συγχώνευση, αλλά από την απόσταση της αυτονομίας και τη συνειδητή επιλογή να αφήνεις χώρο στον εαυτό σου και στο αντικείμενο του πόθου σου να καλλιεργεί τη φαντασία και να μην εξαντλεί τον ερωτισμό σε μια λίστα υποχρεώσεων ή σε μια προγραμματισμένη βραδιά.
Αυτή η εσωτερική διεργασία βρήκε μια ενδιαφέρουσα αντανάκλαση στο βιβλίο Want της Gillian Anderson. Σε αυτό, μέσα από εκατοντάδες ανώνυμες γυναικείες εξομολογήσεις ερωτικών φαντασιώσεων που συλλέχθηκαν από τη συγγραφέα, αποκαλύπτεται κάτι ενθαρρυντικό: οι φαντασιώσεις των γυναικών και των θηλυκοτήτων δεν είναι μύθος, είναι πέρα για πέρα αληθινές, είναι δονήσεις που κινούν τον κόσμο και πολιτισμικά αποτυπώματα. Άλλοτε αποδίδονται τρυφερά, άλλοτε δυναμικά, άλλοτε άγρια και ωμά. Σε κάθε περίπτωση, όμως, υποδεικνύουν πως η επιθυμία είναι πολυεπίπεδη, πέφτει σε αντιφάσεις, ενίοτε ενεργοποιείται από το παιχνίδι της εξουσίας και το απαγορευμένο, γκρεμίζεται και ξαναχτίζεται, αλλά στο τέλος γίνεται λόγος να συνεχίζει κανείς να ζει και να ελπίζει.
Και μάλιστα να ζει ελεύθερα, χωρίς ντροπή. Γιατί όταν επιτρέπουμε στον εαυτό μας να ονοματίσει χωρίς λογοκρισία τι είναι αυτό που τον ανακινεί ερωτικά –ακόμα και αν αυτό παραμένει στο φαντασιακό χωρίς πρόθεση να περάσει στην πράξη, όπως διαβάσαμε σε πολλές φαντασιώσεις γυναικών στο Want–, ενεργοποιούμε ακριβώς εκείνο που η Perel ονομάζει ερωτική νοημοσύνη: τη συνειδητή σχέση με το τι μας διεγείρει, τι μας φοβίζει και τι μας απελευθερώνει.
Σε αυτό το σημείο, και σε πρακτικό επίπεδο, online πλατφόρμες όπως το OMGYES έρχονται να γεφυρώσουν το χάσμα ανάμεσα στη φαντασία και τη γνώση. Το δίκτυο αυτό, βασισμένο σε πολυετή έρευνα γύρω από τη γυναικεία σεξουαλική απόλαυση, απενοχοποιεί εδώ και δέκα χρόνια το σεξ, την αυτοϊκανοποίηση, το ερωτικό παιχνίδι και επαναφέρει κάτι σχεδόν ριζοσπαστικό στην απλότητά του: το ότι η απόλαυση δεν είναι αυτονόητη ούτε έρχεται πάντα αβίαστα όπως αποτυπώνεται στη βιομηχανία του πορνό, είναι προσωπική, εξελισσόμενη και αξίζει εξερεύνηση με περιέργεια και συνέπεια. «Όταν δεν ονοματίζουμε τα πράγματα, δημιουργούμε ταμπού», ανέφερε ο Rob Perkins, συνιδρυτής του OMGYES, σε συνέντευξή του τον περσινό Μάρτιο στην αρθρογράφο Anniki Somerville. «Η Peggy Orenstein, αγαπημένη συγγραφέας, σημείωνε πολύ σωστά πως, ιστορικά, η έρευνα της γυναικείας απόλαυσης έχει επικεντρωθεί στα δυσλειτουργικά συμπτώματα, αντί για όσα πραγματικά μπορούν να μας τροφοδοτήσουν ερωτικά. Εμείς ρωτήσαμε τις γυναίκες ποια ήταν τα πράγματα που θα ήθελαν να ήξεραν νωρίτερα για να απολαμβάνουν περισσότερο».
Πράγματι, το έχουμε πολύ ανάγκη αυτό για να αποτινάξουμε μια βαθιά ριζωμένη κουλτούρα που για δεκαετίες εκπαίδευσε τις γυναίκες να είναι αντικείμενα πόθου και όχι υποκείμενα επιθυμίας. Το ενθαρρυντικό είναι πως οι μισοί χρήστες της πλατφόρμας είναι άνδρες και, φυσικά, μπορούν και ζευγάρια να «παίξουν» με τα εργαλεία που παρέχει η ενημερωμένη ομάδα του δικτύου. Κάτι που μετατοπίζει τη συζήτηση από μια μονοδιάστατη, «γυναικεία» υπόθεση απόλαυσης σε έναν πιο συμπεριληπτικό διάλογο γύρω από τη σεξουαλική εκπαίδευση και τη συναισθηματική ωριμότητα. Όταν –και– οι άνδρες επιλέγουν να ενημερωθούν, να κατανοήσουν καλύτερα το σώμα και την εμπειρία της συντρόφου τους, να πειραματιστούν με τρόπους επικοινωνίας πέρα από το αυτονόητο, συναντάμε την πιο σύγχρονη διάσταση της αμοιβαίας απόλαυσης: το σεξ είναι γλώσσα που μαθαίνουμε ταυτόχρονα με το ταίρι μας.
Η σεξολόγος Emily Nagoski, στο βιβλίο της Come as You Are, εξηγεί ότι η σεξουαλική διέγερση δεν είναι διακόπτης που απλώς ενεργοποιείται, αλλά σύστημα με γκάζι και φρένο. Το περιβάλλον, το άγχος, η εικόνα που έχουν οι γυναίκες για το σώμα τους, οι εμπειρίες ντροπής ή αποδοχής επηρεάζουν βαθιά την απόλαυση, αλλά παράλληλα υπενθυμίζουν πως όσο ζούμε μπορούμε να εκπαιδευόμαστε πάνω σε αυτήν. Μιλάμε συνεχώς για συναισθηματική νοημοσύνη, για όρια, για συναίνεση, για συμπερίληψη και πάλι κάτι λείπει. Παγιδευόμαστε σε τεχνικές για «καλύτερο σεξ» και ο ερωτισμός καταλήγει να μοιάζει πολυτέλεια μιας σχέσης, ενώ είναι η ζωτική της ενέργεια. Κι εκεί, η σύνδεση με την ερωτική νοημοσύνη της Esther Perel γίνεται σχεδόν οργανικά. Διότι για να καλλιεργήσεις ερωτική νοημοσύνη, χρειάζεσαι λεξιλόγιο και αισθησιασμό. Χρειάζεσαι το θάρρος να ρωτήσεις και να ερωτηθείς τι απολαμβάνεις, τι φαντασιώνεσαι, τι σε γεμίζει όρεξη για ζωή – στο Sex, Lies, and Videotape με την Andie MacDowell, δεν ήταν ποτέ η σωματική πράξη που κορύφωσε την ερωτική ένταση της ταινίας, αλλά ο φακός που κατέγραφε χωρίς φίλτρο δύο γυναίκες να εξομολογούνται τις ερωτικές τους επιθυμίες.
*Το άρθρο δημοσιεύτηκε στο τεύχος Απριλίου της Vogue Greece.
