Στα Ανώγεια της Κρήτης, η Ερμιόνη Καλομοίρη υφαίνει δεκαετίες τώρα σε οριζόντιο αργαλειό. Στον Τυρό Αρκαδίας, η Ελισάβετ Ροδοπούλου, τρίτης γενιάς υφάντρα, δραστηριοποιείται στον όρθιο αργαλειό. Από άκρη σε άκρη η Ελλάδα διατηρεί και απολαμβάνει πλούσια ιστορία στην τέχνη της υφαντικής. Ιστορία που τη χαρακτηρίζει η παράδοση, η οποία –ακόμα– περνά από γενιά σε γενιά και την υποστηρίζουν η αγάπη, η περηφάνια και, πολλές φορές, μια αίσθηση καθήκοντος. Μπορεί η γρήγορη –και υπερ-γρήγορη– παραγωγή να υπερισχύει αριθμητικά, όμως τα χέρια που συνεχίζουν και συχνά εκσυγχρονίζουν τη χειροτεχνία και την αριστοτεχνία διατηρούν τη φωνή τους. Πολλά μπορούν να συμβούν όταν αυτές οι φωνές ενωθούν…
Μια σημαντική πρωτοβουλία έχει ξεκινήσει την καταγραφή της υφαντικής παράδοσης της χώρας μας
Το project Τhe Weavers of Greece – Οι υφαντές και οι υφάντρες της Ελλάδας είναι ένα ταξίδι στον κόσμο εκείνων που συνεχίζουν την υφαντική κληρονομιά, όχι μόνο σε επίπεδο μοτίβων και τεχνικών, αλλά, κυρίως, μέσα από τα ίδια τα πρόσωπα. Δημιουργός του είναι ο μη-κερδοσκοπικός πολιτιστικός φορέας Branding Heritage (BH) και κινητήριος δύναμή του η δημοσιογράφος Κατερίνα Φρέντζου. Το έργο έχει πολλαπλές πτυχές, όπως τη διαφύλαξη της εγχώριας υφαντικής παράδοσης, την ψηφιοποίηση παραδοσιακών υφαντών, την αξιοποίηση της υφαντικής τέχνης στη σύγχρονη δημιουργία, την καταγραφή και ανάδειξη χειροτεχνών, την ενδυνάμωση σε επίπεδο επιχειρηματικών δεξιοτήτων σε συνεργασία με την κοινωνική επιχείρηση Knowl και τη σύνδεση με δημιουργούς στην Ελλάδα και διεθνώς.
Η ιδέα προέκυψε μέσα από τη δημοσιογραφική έρευνα. Το 2017 η Φρέντζου ξεκίνησε να ερευνά τη σύνδεση της χειροτεχνίας με τη σύγχρονη δημιουργία, δίνοντας ιδιαίτερη προσοχή στην υφαντική. Ήταν μια εποχή που σηματοδοτούσε ένα φρέσκο κύμα ελληνικού chic, με πολλά καινούργια brands να φέρνουν στην επιφάνεια την ελληνική παράδοση μέσα από τη σύγχρονη οπτική. Μέσα από άρθρα της μιλούσε για τη σύγχρονη επιχειρηματική αξιοποίηση της υφαντικής από μια νέα γενιά γυναικών, αλλά και την ύπαρξη ανδρών υφαντών σε έναν χώρο που θεωρείται γυναικοκρατούμενος. Το ισχυρό ενδιαφέρον της και ένα πληθωρικό υλικό έρευνας την οδήγησαν στην ίδρυση του Branding Heritage, το 2018. Φορέας που εξερευνά τη σύνδεση της ελληνικής πολιτιστικής κληρονομιάς με τη σύγχρονη δημιουργία και επιχειρηματικότητα, το Branding Heritage χτίζει μια φιλόδοξη πορεία μέσα από πολυεπίπεδες δράσεις οι οποίες αναδεικνύουν τη διαδρομή από τον αρχαιοελληνικό πολιτισμό μέχρι το παρόν – και το μέλλον.
«Διαπιστώνοντας ότι στην Ελλάδα υπάρχουν πολλοί άνθρωποι που υφαίνουν, δημιουργούν και πειραματίζονται, χωρίς ωστόσο να υπάρχει μια συνολική καταγραφή ή ένα κοινό πλαίσιο, θεώρησα πως θα ήταν χρήσιμο να συγκεντρωθούν αυτές οι φωνές, να τεκμηριωθεί το έργο τους και να δημιουργηθεί ένα ζωντανό αρχείο, με στόχο όχι μόνο τη διαφύλαξη της τέχνης, αλλά και την αξιοποίησή της σήμερα, με έμφαση στη βιωσιμότητα μέσα σε ένα σύγχρονο κοινωνικό και πολιτισμικό περιβάλλον», εξηγεί η Κατερίνα Φρέντζου, αναφερόμενη στο The Weavers of Greece. «Το 2021, η ανοιχτή πρόσκληση της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του υπουργείου Πολιτισμού για δράσεις διαφύλαξης της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς αποτέλεσε την αφετηρία για τον σχεδιασμό του συγκεκριμένου έργου, δίνοντας τη δυνατότητα στήριξης ώστε να οργανώσουμε με συστηματικό τρόπο την προσπάθεια».
H ομάδα του BH ξεκίνησε την καταγραφή από την Κρήτη, με επόμενο σταθμό την Πελοπόννησο. Αυτή την περίοδο εξελίσσεται στην Αττική, με επόμενο σταθμό τη Δυτική Μακεδονία. Πάνω από 100 υφάντρες και υφαντές έχουν ήδη πάρει μέρος στην καταγραφή, η οποία φιλοδοξεί να ολοκληρωθεί και στις 13 Περιφέρειες της χώρας. Οι δημιουργοί εντοπίζονται συχνά από στόμα σε στόμα, ειδικά όταν πρόκειται για απομακρυσμένες περιοχές. Σημαντική, σημειώνει η ιδρύτρια του ΒΗ, είναι και η συμβολή τοπικών φορέων, όπως ο Αναπτυξιακός Σύλλογος Γυναικών Επιχειρηματιών Κρήτης, το Αρχείο Τσακωνιάς και ο Πολιτιστικός Σύλλογος Γερακίου Λακωνίας. Το έργο βρίσκεται σε εξέλιξη και η πλατφόρμα εγγραφής παραμένει προσβάσιμη για όλες και όλους εκείνους που ο οργανισμός δεν κατάφερε να εντοπίσει μέχρι τώρα.
«Κάθε ιστορία που καταγράφουμε αποτελεί μια ζωντανή μαρτυρία πολιτιστικής ταυτότητας»
«Η αγωνία, η αφοσίωση και η αγάπη τους για την παράδοση μας συγκινούν. Οι υφάντρες μάς υποδέχτηκαν στα σπίτια και στα εργαστήριά τους. Οι γυναίκες, κυρίως σε ορεινές περιοχές, κατάφερναν με τα εργόχειρά τους όχι μόνο να εξοπλίσουν το σπίτι τους και να δημιουργήσουν την προίκα των παιδιών τους, αλλά και να εξασφαλίσουν σημαντική οικονομική στήριξη στο νοικοκυριό τους. Αξιοποιούσαν το μαλλί –που σήμερα πετιέται και καίγεται– και δημιουργούσαν μόνες τους νήματα, τα οποία έγνεθαν με τη ρόκα, έβαφαν με φυτικές χρωστικές και ύφαιναν με τη σαΐτα τους. Για εκείνες, η κυκλική οικονομία –το μοντέλο βιώσιμης ανάπτυξης για το οποίο μαχόμαστε σήμερα– ήταν κοινή πρακτική για εκατοντάδες χρόνια», σημειώνει η Φρέντζου.
Το The Weavers of Greece αναδεικνύει πολλαπλές όμορφες ιστορίες
Όπως αυτή της Κωνσταντίνας Δικαίου από το Άστρος Κυνουρίας, η οποία ξεκίνησε στον όρθιο αργαλειό στα 16 της χρόνια και σήμερα, στο κατώφλι της όγδοης δεκαετίας της ζωής της, ενώνει υφαντικές δυνάμεις με την εγγονή της, Μαρία Βέργου, σε μια μικρή επιχείρηση με την επωνυμία Loomtina. Το έργο συνδέει και δημιουργούς, όπως την Κρητική υφάντρα Ελένη Κουκουλάκη με το brand Amalthea Athens και τη σχεδιάστρια Έλλη Σφήκα, με τα υφαντά της πρώτης να μετατρέπονται σε limited σειρά τσαντών από τη δεύτερη. Την ίδια στιγμή, το brand Melitta εμπνέεται από τσακώνικα υφαντά, μεταφέροντας παραδοσιακά μοτίβα σε μια συλλογή ρούχων.
Αλλά και το Λύκειο Ελληνίδων Καλαμάτας εντόπισε μέσω της βάσης δεδομένων του Branding Heritage τη Στρατηγούλα Χειλά, η οποία διδάσκει σήμερα υφαντική στα εργαστήριά του, ενώ η Rita Martins Pereira, ύφαντρα/textile artist από την Πορτογαλία, ταξίδεψε και εκπαιδεύτηκε στη Δομή Υφαντικής του Γερακίου Λακωνίας στον όρθιο αργαλειό από τη δασκάλα της δομής Χρυσούλα Σταματοπούλου. Στο ίδιο πνεύμα ανταλλαγής γνώσης και πολιτισμού, το Fashion Revolution Greece Summer School, σε συνεργασία με το ΒΗ, έφερε στην Πελοπόννησο 40 φοιτητές από όλο τον κόσμο, οι οποίοι ήρθαν σε άμεση επαφή με την ελληνική χειροτεχνία και την υφαντική παράδοση. Στην Αττική, η καταγραφή περιλαμβάνει και μια εξαιρετική νέα γενιά Ελληνίδων textile artists με έντονη δράση στο εσωτερικό και σο εξωτερικό, όπως η Ισμήνη Σαμανίδου, η Αλεξάνδρα Μπίσα, η Maria Sigma και η Βάσια Βανέζη, οι οποίες εξερευνούν τον κόσμο μέσω της υφαντικής.
Πέρα, όμως, από τα σημάδια των καιρών, η σημασία της υφαντικής για την ίδια την Κατερίνα Φρέντζου πηγάζει από προσωπικά βιώματα. «Μεγάλωσα μέσα σε υφάσματα, νήματα και βιομηχανικούς αργαλειούς στην κλωστοϋφαντουργία του πατέρα μου», λέει. «Βίωσα από κοντά την ακμή και την πτώση της ελληνικής κλωστοϋφαντουργίας, που μετά τη δεκαετία του ’90 βρέθηκε αντιμέτωπη με τον διεθνή ανταγωνισμό και τη μεταφορά της παραγωγής στο εξωτερικό. Την περίοδο που οι περισσότερες μονάδες έκλειναν, ο πατέρας μου κατάφερε να μετασχηματίσει το προϊόν του και να κρατήσει ζωντανό το εργοστάσιο στη γενέτειρά του, την Καλαμάτα, στηρίζοντας μέχρι και σήμερα, 60 χρόνια μετά, την τοπική κοινωνία και παραγωγή, πλέον υπό τη διεύθυνση του αδελφού μου, Κωνσταντίνου Φρέντζου, σημαντικού υποστηρικτή του BH». Την ίδια στιγμή, εκείνη κοιτάει προς το μέλλον και επενδύει στην ψηφιακή διάσταση του έργου μέσα από δράσεις ψηφιακής τεκμηρίωσης. «Πιστεύω πως η ψηφιακή καινοτομία μπορεί να λειτουργήσει ως μέσο ανάδειξης της κληρονομιάς, ως εργαλείο επανερμηνείας. Όταν προκύπτει από σεβασμό στην παράδοση, τότε ο πολιτισμός δεν χάνει την ψυχή του· απλώς αλλάζει γλώσσα», τονίζει.
Στη διαδικασία παίρνουν μέρος το Ίδρυμα Τεχνολογίας και Έρευνας (ΙΤΕ), που έχει αναλάβει την ψηφιακή αποτύπωση 50 κρητικών υφαντών της συλλογής του φορέα, καθώς και τη διάθεσή τους σε ψηφιακό τρισδιάστατο (3D) περιβάλλον έκθεσης, σύντομα διαθέσιμο στο κοινό. Τη μελέτη και την επιμέλεια της συλλογής –που θα αναρτηθεί και στο Εθνικό Κέντρο Τεκμηρίωσης (ΕΚΤ)– ανέλαβε η Σοφία Τσουρινάκη, τεχνολόγος αρχαίου υφάσματος, ερευνήτρια και καθηγήτρια Υφαντικής στο Ιστορικό Υφαντουργείο ΣΕΝ. Ένας ακόμα σημαντικός συνεργάτης του έργου, με εξειδίκευση σε τεχνολογία αιχμής, είναι το Computational Design Studio – ComDes, που μέσω του generative art παρουσιάζει ένα νέο ψηφιακό storytelling, όπως μια βουτιά αλγορίθμων σε ένα υφαντό 100 ετών από το Γεράκι Λακωνίας.
«Η σύγχρονη συζήτηση όμως γύρω από την ελληνική χειροτεχνία έχει διαμορφωθεί σε μεγάλο βαθμό από το σπουδαίο έργο της ερευνήτριας και λαογράφου, τ. διευθύντριας του Κέντρου Ερεύνης της Ακαδημίας Αθηνών, Αικατερίνης Καμηλάκη, η οποία έχει διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στην αναβίωσή της, αναδεικνύοντάς την ως ισχυρό εργαλείο οικονομικής ανάπτυξης», συνεχίζει η Φρέντζου. «Φέτος, μαθήματα χειροτεχνίας μπαίνουν σε ελληνικά σχολεία, ενώ σημαντικό έργο ανασύστασης της ελληνικής χειροτεχνίας είναι η δημιουργία δομών κατάρτισης σε υφαντική, κεραμική και ξυλοτεχνία από το υπουργείο Πολιτισμού. Κάποιοι απόφοιτοι έχουν ήδη εγγραφεί στη βάση δεδομένων του ΒΗ». Παράλληλα, το The Weavers of Greece τελεί υπό την αιγίδα και τη στήριξη της Διεύθυνσης Νεότερης Πολιτιστικής Κληρονομιάς του υπουργείου Πολιτισμού, ενώ σημαντική είναι και η υποστήριξη από φορείς όπως το Κοινωφελές Ίδρυμα Ιωάννη Σ. Λάτση, το Ίδρυμα Γ. & Α. Μαμιδάκη και το Ίδρυμα Γ. & Β. Καρέλια, μεταξύ άλλων.
«Όταν ξεκίνησα να σχεδιάζω το έργο, το 2021, δεν ένιωσα ότι ξεκινούσα κάτι καινούργιο, αλλά ότι έπιανα ξανά το νήμα από την αρχή. Και η αρχή είναι οι άνθρωποι, οι τεχνίτες, που μέσα στα χέρια τους κρατούν αιώνες ιστορίας και παράδοσης. Η ελληνική χειροτεχνία αποτελεί πολύτιμο κεφάλαιο της πολιτιστικής μας κληρονομιάς και έχουμε χρέος να συνδράμουμε ενεργά στη διαφύλαξή της. Η πολιτιστική μνήμη δεν σβήνει όταν αναδιατυπώνεται, αλλά όταν παύει να εμπνέει», καταλήγει.
Photos: Branding Heritage, Vanias Xydas.
