Ο Ian McEwan, ο γνωστός συγγραφέας του Άμστερνταμ (εκδ. Πατάκη, 2021) και του Στην ακτή (εκδ. Πατάκη, 2007), το είχε ξανακάνει. Στην Εξιλέωση (εκδ. Νεφέλη, 2002) μιλούσε σαν γυναίκα συγγραφέας που λέει την τραγική ιστορία της αδερφής της και του ανεκπλήρωτου έρωτα που δεν έζησε εξαιτίας της αφηγήτριας (spoiler alert). Στο τελευταίο του βιβλίο, What We Can Know (εκδ. Jonathan Cape, 2025), που θα κυκλοφορήσει σύντομα, επίσης από τις εκδόσεις Πατάκη, σε μετάφραση Κατερίνας Σχινά (Τι μπορούμε να γνωρίζουμε), επιλέγει πάλι για ηρωίδα του μια γυναίκα, τη Βίβιεν. Μπαίνει στη θέση της με μια τρυφερότητα κι έναν σεβασμό πρωτόγνωρο, ειδικά για άνδρα της γενιάς του – είναι γεννημένος το 1948. Μιλάει για τη δύσκολη σχέση με τον μπαμπά και τον αδερφό, για τη μητρότητα σε νεαρή ηλικία, για τον ερωτισμό, για τον γάμο, για τη γυναικεία φιλία.
Πολλές φορές, όσο διάβαζα το βιβλίο σκεφτόμουν ότι είναι αδύνατο να γράφει ένας άνδρας με τόση σαφήνεια για τη γυναικεία εμπειρία. Εκεί που νομίζεις πως συμπονά την ηρωίδα του και μοιάζει να τη θεωρεί θύμα, φτιαγμένη να υπηρετεί τον μεγάλο δημιουργό σύζυγο, αποφασίζει να την κάνει πιο σύνθετη και την καθιστά θύτη. Κι εκεί που της προσδίδει εκδικητικές προθέσεις και φαίνεται σαν να αναπαράγει τα κλισέ της πικραμένης, απατημένης συντρόφου, το αντιστρέφει και την περιγράφει δημιουργική και ερωτευμένη. Δεν έχει τη συγκατάβαση του ψευτο-φεμινιστή που αντιμετωπίζει τις γυναίκες με τη γνωστή ανιαρή υπεροψία («Δεν αγαπώ εγώ τις γυναίκες; Δεν τους δίνω λουλούδια; Δεν τους ανοίγω τις πόρτες; Δεν τις ικανοποιώ σεξουαλικά;»), αλλά αληθινή περιέργεια. Αυτό αποδεικνύεται από την πολύπλοκη απεικόνιση της Βίβιεν στο βιβλίο.
Δεν ισχυρίζομαι ότι δεν συμβαίνει ποτέ. Και η Μαντάμ Μποβαρί και η Άννα Καρένινα είναι εν μέρει πρώιμες απόπειρες ανδρών συγγραφέων να περιγράψουν τη γυναικεία χειραφέτηση. Βέβαια, στο τέλος ο έκλυτος βίος τους τιμωρείται με τη θανατική ποινή, την αυτοκτονία· η Έμα με αρσενικό και η Άννα στις γραμμές του τρένου. Η ενοχή είναι συνυφασμένη με τις γυναίκες – όσες αποφασίζουν να ζήσουν ελεύθερα έξω από κοινωνικές συμβάσεις στο τέλος πρέπει να πεθάνουν.
Συνήθως, η απεικόνιση των γυναικών είναι στερεοτυπική στους μεγάλους συγγραφείς της σύγχρονης λογοτεχνίας. «Ενοχές, ξυλοδαρμός, οικονομικός έλεγχος και όλες οι διδαχές που δέχτηκαν οι γυναίκες από την Εκκλησία για τον ρόλο τους, δοσμένες με απαράδεκτα ρομαντικό τρόπο και απλοϊκά δίπολα συμπεριφοράς», έγραφε η συγγραφέας Ρένα Λούνα στο άρθρο της για τη Μεγάλη Χίμαιρα του Μ. Καραγάτση στη Lifo πριν από δύο χρόνια, προκαλώντας οργισμένες αντιδράσεις για την «ιεροσυλία». «Είχαμε βρει με τη μητέρα μου έναν τρόπο, είτε σιωπώντας είτε αποδεχόμενες ό,τι έλεγε. Ο Καραγάτσης δεν διάβαζε ποτέ κείμενά του σε φίλους, συναδέλφους. Μια φορά πρότεινε να μας διαβάσει ένα κεφάλαιο από το βιβλίο που έγραφε. Εγώ και η μαμά καθίσαμε σαν καλές μαθήτριες.
Και όταν τελείωσε, είπαμε μ’ ένα στόμα: “Πάρα πολύ ωραίο”. Έγινε έξαλλος: “Με κοροϊδεύετε; Τι τρόπος είναι αυτός;”… Μεγάλωσα μ’ έναν τυφλό θαυμασμό για εκείνον. Η μάνα μου τον αγαπούσε, δεν τον αμφισβήτησε ποτέ. Εκείνος δεν πίστευε ότι οι γυναίκες μπορούν να είναι συγγραφείς. Έλεγε πως ένα και μοναδικό βιβλίο είναι ικανές να γράψουν: την αυτοβιογραφία τους. Κι εδώ που τα λέμε, έτσι έγινε και με εμένα…», επιβεβαιώνει η κόρη του Μαρίνα, που περιέγραψε τη δύσκολη ζωή μαζί του στο –εξαιρετικό παρεμπιπτόντως– Ευχαριστημένο (εκδ. Άγρα, 2011). Στα βιβλία του Philip Roth, για παράδειγμα, οι γυναίκες είναι γλάστρες, περιθωριακοί χαρακτήρες που υπηρετούν παραδοσιακούς ρόλους: της φορτικής μαμάς, της σέξι ερωμένης κ.λπ. «Οι γυναίκες-καρικατούρες είναι απλώς ένα σύμπτωμα της έλλειψης περιέργειάς του», έγραφε το 2018 η συγγραφέας Dara Horn σε άρθρο της στους New York Times με τίτλο «Όσα δεν ξέρει ο Philip Roth για τις γυναίκες γεμίζουν βιβλίο».
Αυτό είναι το εντυπωσιακό και συνάμα ελπιδοφόρο στην περίπτωση του McEwan. Ότι είχε την απαραίτητη περιέργεια. Ρώτησε, έμαθε, κατέγραψε. Δεν επαναπαύθηκε στη δική του –και της γενιάς του– προκατασκευασμένη αντίληψη για τις γυναίκες. Πριν από είκοσι χρόνια, η συγγραφέας Zadie Smith είχε πάρει μια συνέντευξη από τον Βρετανό συνάδελφό της για το περιοδικό The Believer. «Οι γυναίκες στην ιστορία σου, η φροντίδα, η ανησυχία γι’ αυτές διατρέχει όλη τη λογοτεχνία σου. Και υπάρχει επίσης μεγάλη ειλικρίνεια για το βαθύ αρσενικό μίσος για τις γυναίκες», επισημαίνει η Smith, που τον βλέπει να τις παρατηρεί: «Σιωπηλές γυναίκες, κατεστραμμένες γυναίκες, σεξουαλικά ευάλωτες γυναίκες, μικρά κορίτσια, όλες».
