Το The 90s: Art and Fashion, η μεγάλη έκθεση που επιμελήθηκε ο ίδιος για την Tate Britain, ανοίγει επίσημα στις 8 Οκτωβρίου και είναι ίσως το πιο προσωπικό project του μέχρι σήμερα. Είναι η πρώτη έκθεση της Tate που εξερευνά μαζί την τέχνη, τη φωτογραφία και τη μόδα της δεκαετίας του 1990. Όχι μια ακόμη αναδρομή στη δεκαετία που όλοι σήμερα θέλουν να ξαναζήσουν, αλλά μια ματιά στα ’90s από κάποιον που ήταν πραγματικά εκεί — στο κέντρο των γεγονότων.
Ο Enninful ήταν μόλις 18 ετών όταν έγινε fashion director του i-D και έζησε από πρώτο χέρι εκείνη την παράξενη, συναρπαστική στιγμή του Λονδίνου, όταν η μόδα, η τέχνη, η φωτογραφία, η μουσική και τα clubs δεν αποτελούσαν διαφορετικούς κόσμους. Ήταν η ίδια παρέα. Οι ίδιοι άνθρωποι δούλευαν μαζί το πρωί, συναντιόνταν το βράδυ στο Soho και την επόμενη ημέρα δημιουργούσαν τις εικόνες που τελικά καθόρισαν μια ολόκληρη εποχή.
Αυτό ακριβώς καταφέρνει να μεταφέρει στην Tate.
Η έκθεση συγκεντρώνει περισσότερες από 200 φωτογραφίες, πίνακες, γλυπτά και ενδύματα και σχεδόν 70 καλλιτέχνες, φωτογράφους και designers: Alexander McQueen, Vivienne Westwood, John Galliano, Damien Hirst, Tracey Emin, Sarah Lucas, Chris Ofili, Yinka Shonibare, Steve McQueen, Wolfgang Tillmans, Corinne Day, Juergen Teller, Nick Knight, Craig McDean, David Sims, Hussein Chalayan, Ozwald Boateng και πολλούς ακόμη. Είναι ουσιαστικά το who’s who μιας Βρετανίας που, μέσα σε μία δεκαετία, άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο ο κόσμος αντιλαμβανόταν το cool.
Παντού εικόνες που έγιναν μέρος της συλλογικής μας μνήμης. Η νεαρή Kate Moss με τα ροζ μαλλιά, φωτογραφημένη από τον Juergen Teller το 1998. Η Naomi Campbell με Vivienne Westwood. Η Kristen McMenamy γυμνή, με το Versace ζωγραφισμένο πάνω στο σώμα της. Πρόκειται για ένα ιστορικό editorial που είχε κάνει styling ο ίδιος ο Enninful το 1996. Τα εκπληκτικά κομμάτια του Alexander McQueen, οι φωτογραφίες της Corinne Day, το No Woman, No Cry του Chris Ofili, το Concorde Grid του Wolfgang Tillmans και η δουλειά του Yinka Shonibare.
Υπάρχει όμως και κάτι ακόμη που κάνει την έκθεση πολύ πιο ενδιαφέρουσα από ένα εντυπωσιακό parade μεγάλων ονομάτων.
Ο Enninful δεν αντιμετωπίζει τα ’90s σαν ένα ωραίο vintage moodboard. Ξεκινά από την οικονομική αβεβαιότητα που άφησαν πίσω τους τα ’80s και ακολουθεί μια νέα γενιά που απάντησε με εφευρετικότητα, ατέλεια, αυθεντικότητα και ένα σχεδόν αυθάδες DIY πνεύμα. Η Corinne Day, ο Nigel Shafran και ο Juergen Teller, μέσα από περιοδικά όπως το i-D και το Dazed and Confused, βοήθησαν να γεννηθεί η anti-fashion αισθητική του grunge, την ώρα που η Kate Moss με το διάφανο slip dress της Liza Bruce γινόταν είδηση στα tabloids.
Και μετά έρχεται η νύχτα.
Γιατί τα clubs στα ’90s δεν ήταν απλώς μέρη όπου πήγαινες για να διασκεδάσεις. Ήταν δημιουργικά εργαστήρια. Η έκθεση περνά από τη θρυλική Haçienda του Manchester και το Bagley’s του Λονδίνου, από τη γέννηση της acid house μέχρι τη jungle, το hip-hop και το drum and bass, από τα queer club nights μέχρι τα raves και τα free parties που οργανώνονταν τότε με flyers και payphones. Εκεί γεννιόταν ένα μεγάλο κομμάτι της κουλτούρας που την επόμενη μέρα περνούσε στη φωτογραφία, στα περιοδικά, στη μόδα και τελικά στο mainstream.
Ήταν η τελευταία πραγματικά offline δεκαετία. Πριν από τα smartphones, τα social media, τα algorithms και την αδιάκοπη καταγραφή της ζωής μας, οι άνθρωποι έβγαιναν, δοκίμαζαν, αποτύγχαναν, ερωτεύονταν, δημιουργούσαν και — το σημαντικότερο — μπορούσαν ακόμη να κάνουν λάθη χωρίς να γίνονται content.
Αλλά ο Enninful δεν εξιδανικεύει εκείνη την εποχή.
Πίσω από την αισιοδοξία της Cool Britannia, η έκθεση μιλά και για όσους έμεναν έξω από το επίσημο αφήγημα. Για την κρίση του AIDS, τη φυλή, την κοινωνική τάξη, τη σεξουαλικότητα, την εθνική ταυτότητα και την εκπροσώπηση. Από το Bear του Steve McQueen μέχρι το συγκλονιστικό No Woman, No Cry του Chris Ofili, φόρο τιμής στην Doreen και τον Stephen Lawrence, και από τον Ozwald Boateng μέχρι τον Joe Casely-Hayford, φωτίζει και τη δύναμη της Black British δημιουργικότητας.
Για τον ίδιο τον Enninful, έναν νεαρό μαύρο άνδρα από το Ladbroke Grove που έμπαινε σε χώρους οι οποίοι μέχρι τότε δεν είχαν δημιουργηθεί για ανθρώπους σαν εκείνον, η δεκαετία είχε να κάνει και με κάτι βαθύτερο: ποιος έχει δικαίωμα να βρίσκεται μέσα στην εικόνα.
Και εδώ βρίσκεται ίσως η μεγαλύτερη επιτυχία της έκθεσης. Δεν μας λέει απλώς πόσο ωραία ήταν τα ’90s. Μας θυμίζει γιατί εξακολουθούν να επηρεάζουν τόσο έντονα το σήμερα.
Στη μόδα, ο Alexander McQueen και ο Hussein Chalayan εξαφάνισαν σχεδόν τα όρια ανάμεσα στο ρούχο και την τέχνη, ενώ οι Nick Knight, David Sims και Craig McDean δημιούργησαν μια νέα, πιο αυστηρή και conceptual φωτογραφική γλώσσα. Και καθώς η δεκαετία πλησίαζε στο τέλος της, οι Vivienne Westwood και John Galliano κοίταζαν πίσω στην ιστορία για να μιλήσουν για το μέλλον, ενώ ο Yinka Shonibare και η Maud Sulter έθεταν ερωτήματα γύρω από την ταυτότητα, τη διαφορετικότητα και το ποιος γράφει τελικά την πολιτιστική ιστορία.
Δεν είναι τυχαίο ότι οι πρώτες κριτικές μιλούν ήδη για ένα από τα μεγάλα cultural events της σεζόν. Ο Independent έδωσε στην έκθεση πέντε αστέρια, σημειώνοντας ότι ο Enninful κατάφερε να συλλάβει κάτι από τη σπίθα εκείνης της εποχής, όταν όλα έμοιαζαν πιθανά.
Και υπάρχει κάτι ακόμη που κάνει το timing εξαιρετικό.
Ο Edward βρίσκεται αυτή τη στιγμή σε μια από τις πιο ενδιαφέρουσες δημιουργικές περιόδους της καριέρας του. Το EE72, η global media και entertainment company που ίδρυσε μετά την αποχώρησή του από τη Vogue, έχει ήδη αποκτήσει τη δική της ταυτότητα, ενώ το περιοδικό 72 γιόρτασε πριν λίγες ημέρες τον πρώτο του χρόνο με ένα μεγάλο party στο L’Avenue, μέσα στην Paris Fashion Week.
Εκεί βρέθηκαν, μεταξύ άλλων, οι Sofía Vergara, Zoë Saldaña, Cynthia Erivo, Paris και Nicky Hilton, Maya Jama, Winnie Harlow, Anok Yai, Amber Valletta, Kristen McMenamy, Karen Elson, Damson Idris, Sacha Baron Cohen, Kelly Rutherford, Law Roach, Romeo και Cruz Beckham. Μια guest list που αποδεικνύει ότι ο Enninful εξακολουθεί να διαθέτει κάτι που δεν αγοράζεται: την ικανότητα να συγκεντρώνει διαφορετικές γενιές, διαφορετικούς κόσμους και τους ανθρώπους που πραγματικά διαμορφώνουν την εικόνα της εποχής.
Το anniversary issue του 72, άλλωστε, λειτουργεί σχεδόν σαν έντυπος πρόλογος της έκθεσης: από τη μία οι Linda Evangelista, Cindy Crawford, Kate Moss και Naomi Campbell και από την άλλη οι Gigi Hadid, Anok Yai, Paloma Elsesser, Emily Ratajkowski και Adwoa Aboah. Παρελθόν και παρόν χωρίς το ένα να ακυρώνει το άλλο.
Χθες το βράδυ, στο επιβλητικό Tate Britain στο Millbank, όλα αυτά ενώθηκαν.
Πρώτα η έκθεση — ένα ταξίδι σε μια εποχή που όσοι τη ζήσαμε ξέρουμε ότι δεν ήταν απλώς καλύτερα ντυμένη, αλλά πολύ πιο ελεύθερη. Και μετά το party μέσα στο μουσείο: fashion crowd, καλλιτέχνες, φίλοι και συνεργάτες του Edward, μουσική, champagne και burgers, σε μια βραδιά που είχε ακριβώς το σωστό μείγμα high και low. Ακριβώς το στιλ του. Χωρίς περιττή επισημότητα και χωρίς το άγχος να αποδείξει πόσο σημαντική ήταν. Γιατί ήταν.
Ο Enninful έχει ένα σπάνιο χάρισμα
Καταλαβαίνει ότι η μόδα αποκτά πραγματική σημασία όταν συνομιλεί με όσα συμβαίνουν γύρω της. Με την τέχνη, τη φυλή, τη σεξουαλικότητα, τη μουσική, τη νύχτα, την κοινωνία, την πολιτική, τους outsiders. Αυτό έκανε στα περιοδικά και αυτό κάνει τώρα σε πολύ μεγαλύτερη κλίμακα.
Και αυτό είναι το ωραιότερο στοιχείο του The 90s: Art and Fashion. Ο Edward Enninful δεν έστησε στην Tate ένα μνημείο για τη γενιά του.
Έστησε μια έκθεση που εξηγεί γιατί εκείνη η γενιά εξακολουθεί να επηρεάζει όλες τις επόμενες.
Και μαζί, χωρίς να χρειάζεται να το δηλώσει, απέδειξε κάτι ακόμη. Η ζωή μετά τη Vogue μπορεί να είναι εξίσου συναρπαστική.
Ίσως και περισσότερο.
The 90s: Art and Fashion Tate Britain, London 8 Οκτωβρίου 2026 – 14 Φεβρουαρίου 2027
