Υπάρχει ένα ορατό και ένα αόρατο νήμα σε κάθε ιστορία. Στην περίπτωση των Ανωγείων και τα δύο αρχίζουν και τελειώνουν πάνω σε έναν αργαλειό. Αυτό αναδεικνύει και το «Ανώγεια Κέντρο Υφαντικής», ένας χώρος αφιερωμένος στην τέχνη της υφαντικής ως κομμάτι της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς του τόπου, μια πρωτοβουλία που φέρει την υπογραφή της Κωστάντζας Σμπώκου Κωνσταντακοπούλου, Πρόεδρος της PHĀEA και Πρέσβης Καλής Θελήσεως για την Προστασία και την Προώθηση του Πολιτισμού της UNESCO. «Οι μνήμες μου ξεκινούν από τη γιαγιά μου, την Αγάπη Σμπώκου (Σμπωκαγάπη), μια γυναίκα βαθιά συνδεδεμένη με τα Ανώγεια, την υφαντική και την ίδια την ψυχή του τόπου. Η ζωή της ήταν άρρηκτα δεμένη με την ιστορία του χωριού και με τις μεγάλες δυσκολίες που βίωσε η γενιά της», αφηγείται η ίδια.
Κατά την περίοδο της Κατοχής, όταν οι Γερμανοί έκαψαν τα Ανώγεια, η γιαγιά της αναγκάστηκε να εγκαταλείψει το χωριό έχοντας μαζί της δύο μικρά παιδιά και ένα ακόμη στην κοιλιά της. Μαζί με πολλούς άλλους Ανωγειανούς περπάτησαν μέχρι το Ηράκλειο, αναζητώντας ασφάλεια και μια νέα αρχή. Εκεί κατάφερε, με τη βοήθεια των συγγενών της, να σταθεί ξανά στα πόδια της, ιδρύοντας σχεδόν αμέσως το δικό της εργαστήριο υφαντικής. «Η γιαγιά μου ήταν αγράμματη, όμως είχε ένα σπουδαίο χάρισμα: είχε πείσμα, επιχειρηματικό μυαλό και μια σπουδαία δεξιότητα – γνώριζε την τέχνη της υφαντικής. Όπως πολλές γυναίκες του χωριού, είχε μάθει να υφαίνει από μικρή και με αυτή τη γνώση δημιούργησε μια μικρή βιοτεχνία, η οποία σταδιακά εξελίχθηκε σε μια σημαντική επιχείρηση. Θυμάμαι να λέει ότι είχε μέχρι και σαράντα υφάντρες που δούλευαν μαζί της. Τα υφαντά τους δεν ταξίδευαν μόνο στην Ελλάδα αλλά και στο εξωτερικό, μέχρι την Αυστραλία και την Ευρώπη. Με την ανάπτυξη του τουρισμού στην Κρήτη τη δεκαετία του ’80, οι επισκέπτες ανακάλυπταν την ανωγειανή τέχνη και άρχισαν να γίνονται παραγγελίες από όλο τον κόσμο» συμπληρώνει η Κωστάντζα Σμπώκου Κωνσταντακοπούλου.
Όσο συζητάμε και περιηγούμαστε στον χώρο ανακαλεί εικόνες από τα παιδικά της χρόνια και την παρουσία της γιαγιάς της. «Οι γυναίκες στα Ανώγεια είχαν πάντα μια ιδιαίτερη σχέση με την οικονομία του σπιτιού. Το εισόδημα από τα υφαντά ήταν δικό τους, αποτέλεσμα του δικού τους κόπου και της δικής τους δημιουργίας. Η πρώτη ύλη ήταν το μαλλί από τα ζώα, ένα υλικό που παλαιότερα, μετά την κουρά, συχνά δεν αξιοποιούνταν και πολλές φορές πετιόταν ως υποπροϊόν χωρίς ιδιαίτερη αξία. Οι γυναίκες όμως το μετέτρεπαν σε νήμα, σε υφαντό, σε έργο τέχνης και πολιτισμού. Μέσα από αυτή τη διαδικασία αποκτούσαν οικονομική δύναμη και ουσιαστική θέση μέσα στην κοινωνία. Η γιαγιά μου, αφού κατάφερε να σταθεί οικονομικά στο Ηράκλειο, επέστρεψε ξανά στα Ανώγεια και δημιούργησε εργαστήριο και στο χωριό, προσφέροντας δουλειά σε πολλές γυναίκες. Πολλές από αυτές θυμούνται ακόμη με συγκίνηση πως τους έδινε εργασία είτε στους δικούς τους αργαλειούς είτε στο εργαστήριο, βοηθώντας τες να στηρίξουν τις οικογένειές τους».
Αυτός ο χώρος είναι το «Ανώγεια Κέντρο Υφαντικής» και η ιδέα που η ίδια αναβιώνει σήμερα. «Για μένα, το Κέντρο Υφαντικής δεν είναι απλώς ένας εκθεσιακός χώρος. Είναι ένα σημείο συνάντησης, δημιουργίας, εκπαίδευσης και σύνδεσης. Θέλω να βγουν τα υφαντά από τις κασέλες και να παρουσιαστεί όλος αυτός ο πλούτος στον κόσμο. Θέλω οι νέοι να μπορούν να έρχονται εκεί, να δουλεύουν, να μαθαίνουν, να δημιουργούν. Παράλληλα, μέσα από τη σχολή υφαντικής που ήδη λειτουργεί, γυναίκες και νέοι του χωριού μπορούν να αποκτήσουν πιστοποίηση και επαγγελματική προοπτική. Στόχος είναι να δημιουργηθούν εκπαιδευτικά προγράμματα υψηλού επιπέδου και να συνδεθεί η παράδοση με το σήμερα και το αύριο. Ήδη, προς αυτή την κατεύθυνση, έχει υπογραφεί Μνημόνιο Συνεργασίας (MoU) με το Μουσείο Μπενάκη, θέτοντας τις βάσεις για κοινές δράσεις, εκπαιδευτικές πρωτοβουλίες και την περαιτέρω ανάδειξη της υφαντικής κληρονομιάς. Για μένα, η υφαντική είναι κάτι που ενώνει πολιτισμούς. Είναι μια κοινή γλώσσα που ξεπερνά σύνορα και εποχές».
Την ρωτάω ποιο είναι το αγαπημένο της από τα υφαντά που εκτίθενται στον χώρο και εκείνη μου δείχνει το νταμάκι πλάι στην είσοδο. «Είναι ένα από τα παλαιότερα υφαντά που έχω από τη γιαγιά μου. Είναι φτιαγμένο από μάλλινα νήματα με μία τεχνική που λέγεται αλυσίδα. Το πιο σημαντικό είναι ότι πρόκειται για ένα υφαντό γάμου. Σύμφωνα με το έθιμο, ο αδερφός του γαμπρού έντυνε με αυτό το άλογό του και το καβαλούσε πηγαίνοντας πεσκέσι στο σπίτι της νύφης, προκειμένου να παραλάβει τα προικιά της. Το υφαντό δεν είχε μόνο διακοσμητικό χαρακτήρα, αλλά αποτελούσε σύμβολο τιμής, κοινωνικής θέσης και της ένωσης των δύο οικογενειών. Στήνοντας την πρώτη έκθεση που αποτελείται κατεξοχήν από υφαντά γυναικών των Ανωγείων, έμαθα παραδόσεις του τόπου μου που αγνοούσα. Είναι συγκινητικό το πώς ένα τόσο μικρό υφαντό αφηγείται τόσες ιστορίες και παραδόσεις». Την ίδια απάντηση μου δίνει αργότερα και η κόρη της, η 17χρονη Κάρμεν, όταν της θέτω την ερώτηση. Την συναντάω εν μέσω των προετοιμασιών, καθώς εκείνη ελέγχει τη λίστα της βιβλιοθήκης την οποία και επιμελήθηκε.
«Όλη αυτή η πορεία συνδέεται βαθιά και με τη δική μου οικογένεια σήμερα. Η κόρη μου, η Κάρμεν, αγάπησε από την αρχή το όραμα του κέντρου και συμμετείχε ενεργά στη δημιουργία του, στη συλλογή υφαντών, στη βιβλιοθήκη και στη συνολική ιδέα λειτουργίας του χώρου. Ο γιος μου βρίσκεται στο εξωτερικό για τις σπουδές του και ανυπομονώ να επιστρέψει, για να έρθουμε μαζί στα Ανώγεια και να του δείξω από κοντά τον τόπο και την παράδοση που βρίσκονται στην καρδιά αυτού του εγχειρήματος. Για μένα ήταν βαθιά συγκινητικό να βλέπω πως αυτή η αγάπη περνά ήδη στην επόμενη γενιά.Το ίδιο σημαντική είναι και η παρουσία του συζύγου μου, με τον οποίο μοιραζόμαστε κάθε πτυχή της ζωής και της δουλειάς μας. Για μένα η ζωή και η δουλειά δεν διαχωρίζονται· όλα συνδέονται με τους ανθρώπους που αγαπώ και με τις κοινές μας αξίες.
Τα τελευταία χρόνια έχω αφιερωθεί όλο και περισσότερο στην προστασία της άυλης πολιτιστικής κληρονομιάς, που εκφράζεται μέσα από τον ρόλο μου στην UNESCO έχει για μένα ιδιαίτερη σημασία. Πιστεύω βαθιά πως ο πολιτισμός μπορεί να ενώσει τους ανθρώπους, να γεφυρώσει διαφορές και να δημιουργήσει κοινότητες βασισμένες στη συνεργασία και στον σεβασμό. Και ίσως αυτό να είναι τελικά το μεγαλύτερο μάθημα που πήρα από τη γιαγιά μου και από τα υφαντά της: ότι μέσα από την τέχνη, την εργασία και τη μνήμη, οι άνθρωποι μπορούν να δημιουργήσουν κάτι που ξεπερνά τον χρόνο», καταλήγει κοιτώντας τρυφερά τον χώρο και την Κάρμεν που ελέγχει τις τελευταίες λεπτομέρειες πριν από τα εγκαίνια. Όσο τις παρατηρώ σκέφτομαι πως αυτή είναι όντως μια παράδοση που συνεχίζεται – μια ιστορία που δεν θα πάψει να υφαίνεται.
Info: «Ανώγεια Κέντρο Υφαντικής», Μιχάλη Σκουλά, Περαχώρι Ανωγείων.
Το Κέντρο λειτουργεί από Τετάρτη έως Κυριακή 10 π.μ. έως 5 μ.μ., www.anogeiaweavinghouse.com
